Transdinyester’e nasıl gidilir – Tiraspol ve Bender’de gezilecek yerler

Son güncelleme tarihi: 7 Aralık 2023

Bu yazıyı okuyorsanız hayatınızda Transdinyester ismini en az bir, tahminen birkaç kez duymuş olmalısınız. Buraya hakikaten gitme niyetiniz varsa da bu yazıdan öğrenebileceğiniz birşeyler olduğunu garanti edebilirim.

2020’nin sonlarında Dağlık Karabağ bölgesinde yaşanan savaş herkesin malumu. Karabağ esasen dünyanın çok büyük kısmı tarafından Azerbaycan’ın bir modülü olarak kabul edilen, fakat son 30 yılda Ermenilerin yaşadığı ve yönettiği Dağlık Karabağ (Artsakh) Cumhuriyeti’nin bir kesimiydi. Savaşın akabinde Azerbaycan bu toprakların değerli bir kısmını geri alıp, 2023’ün sonlarında büsbütün denetimine geçirene dek Artsakh, Hankendi (Stepanakert) etrafındaki küçük bir alanda varlığını sürdürmeye devam etti.

Tıpkı Artsakh üzere Transdinyester de SSCB vakitlerinden kalma bir hatıra aslında. SSCB dağıldığında yaşanan savaşlarda birtakım topluluklar bağımsızlık için uğraş etse de hiçbiri bunu tam olarak başaramadı, fakat Rusya’nın dayanağıyla birtakım kazanımlar elde edebildi. Transdinyester de bu türlü bir bölge. Bölge nüfusunun çoğunluğu Rus kökenli (bölgede Moldova ve Ukrayna kökenliler de yaşıyor) ve Ruslar bağımsız Moldova Cumhuriyeti’nin bir modülü olmak istemediklerinden burada 90’ların başında bir iç savaş yaşandı. Sonuçta Ruslar topraklarını korudu ve özerk bir cumhuriyet kuruldu. Transdinyester sorunu olarak isimlendirilen sorun da günümüze dek devam etmiş oldu.

Ne BM’ye kabul edilen, ne de BM’ye üye rastgele bir ülkenin resmen tanıdığı bu ülke günümüze dek varlığını sürdürdü. Eski Sovyet coğrafyasındaki öbür “frozen conflict zone” yani ‘dondurulmuş çatışma bölgesi‘ örnekleri üzere kimliğini bugüne dek korumuş olan bu ülke, Kişinev‘in hatta genel olarak Moldova’nın pek sunamadığı merak ve heyecanı sonuna dek uyandırıyor diyebilirim.

Her şeyden evvel Transdinyester resmi olarak Sovyet mirasını bir biçimde koruyor. Bayrağında orak-çekiç figürünü taşıyan dünyadaki çok az ülkeden biri olmasının yanında, Sovyet periyodundaki haline eklenen çok sayıda çağdaş yapı olsa da eski kısımlarında pek fazla değişiklik göstermeden gelebilmiş. Resmi lisanı Rusça olan, sokaklarında Sovyetik sembollerin ve Lenin heykellerinin bulunduğu, Komünizmle özdeşleşmiş şahısların isimlerinin verildiği caddelerden müteşekkil, Sovyet devri sistemini büyük ölçüde birebir biçimde sürdüren, neredeyse tüm vatandaşlarının ikili vatandaşlık taşıdığı (büyük çoğunlukla Moldova, Ukrayna ve Rusya ile) diğer fazla yer yok dünyada. Yalnızca Güney Osetya ve Abazya’da, yani yeniden Sovyetler dağıldıktan sonra kurulmuş lakin kimsenin tanımadığı ve hala varlığını sürdüren bölgelerde misal bir durumla karşılaşabilirsiniz. Aslında Transdinyester pasaportu dünya üzerinde yalnızca bu iki tanınmamış ülkede kullanılabiliyor.

Tabii ki buradaki beşerler 80’ler Sovyetleri üzere bir hayat sürmüyorlar, her türlü yenilikten, teknolojiden faydalanabiliyorlar. Fakat SSCB döneminden beri değişmeden kalan çok şey var hala, bütün bunlar Transdinyester’i birçok açıdan turistler için cazibeli kılıyor.

Bölge sakinlerinin Pridnestrovie (Transdinyester’in Rusçası, siz de burada dolaşırken Transnistria yerine Pridnestrovie tabirini kullanın) olarak isimlendirdiği bu son derece kendine mahsus ülkede çok farklı bir tecrübe yaşayacağınıza hiçbir kuşkum yok. Lakin bu kendine mahsus durumdan dolayı gitmeden evvel düşünmeniz gereken çok şey var. Bu yazıda bütün bu ekstrem durumlara hazırlıklı olabilmeniz için çeşitli ipuçları paylaşacağım.

Transdinyester’e nasıl gidilir?

Moldova ve Ukrayna tarafından çevrelenmiş, Dinyester Irmağı kenarına kurulmuş bu incecik ülkeye de yalnızca bu ülkeler üzerinden gidiliyor. Hakikaten burada memleketler arası bir havaalanı yok. Transdinyester’e gitmek için farklı bir vize almanıza gerek yok, Moldova’ya ve Ukrayna’ya girebildiğiniz üzere Transdinyester’e de girebilirsiniz. Okuduğum birçok kaynak, Moldova ve Ukrayna’ya girmek için kâfi olan dokümanların Transdinyester için de kâfi olduğunu söylüyor. Bu durumda Transdinyester’e nüfus cüzdanıyla girebilmenin mümkün olduğu düşünülebilir. Lakin, bu iki ülkeye nüfus cüzdanıyla girebilseniz de Transdinyester’e girebilmek için yanınızda geçerli bir pasaportun varlığı bence son derece iç rahatlatan bir öge olur, gerçekten ülkeye girişte verilen kağıt kesiminde pasaport numarası da yazıyor. Nüfus cüzdanıyla girmeyi denerseniz nelerle karşılaşacağınıza dair bir fikrim yok, net konuşmak istemem.

Ekstra not, ülkeye girişte COVID-19 aşısı yahut PCR testine dair birşey sorulmadı.

Transdinyester’e Moldova tarafından nasıl girilir?

Eğer Kişinev-Moldova tarafından giriş yapacaksanız işler çok net. Kişinev’den sistemli olarak kalkan dolmuşlarla Tiraspol’e kadar gidebiliyorsunuz. Kişinev’deki Bender ve Tiraspol dolmuşlarının kalktığı yer, tıpkı Moldova’nın her yerine giden öbür dolmuşlar üzere, Piaţa-Centrală’ya bitişik Gara Centrală’da. Buraya geldiğinizde biraz başınız karışabilir, lakin Strada Tighina tarafına indiğinizde üzerinde hem Latin hem Kiril alfabesiyle Kişinev-Tiraspol (Кишинёв-Тираспол) yazan dolmuşları bulacaksınız. Sürücüler sizi bilet gişesine yönlendirecektir, oradan ben 2021 Haziran ayında 46 Moldova Lei karşılığında Tiraspol biletini aldım.

Tiraspol’e çalışan dolmuşlar ve kalkış saatleri belirli. Yaklaşık yarım saatte bir seferler yapılıyor gün içinde. Siz de aldığınız bilete uygun dolmuşa binip hareket saatini bekleyeceksiniz. Saat geldiğinde sürücü biraz oyalanıp sonunda Tiraspol’e gerçek yola çıkıyor. Dolmuşlar Ford Transit üslubunda otomobiller çoğunlukla. Kendinize içeride rahat bir yer seçmeye çalışın, gerçekten yol boyunca inen ve binenler oluyor.

Moldova’da şehirlerarası yollar, Türkiye’nin tersine epey bakımsız bir haldeler. Bu yüzden 70-80 kilometrelik yol, pasaport denetimleriyle birlikte 1,5-2 saat civarında sürebiliyor. Dolmuşta büyük olasılıkla tek turist siz olacaksınız, etrafınızda duyacağınız konuşmalar ise çoğunlukla Rusça olacak. Lakin dolmuşun kendi rahatsızlığı ve yolcuların neredeyse hiçbirinin COVID’e karşın maske takmaması dışında huzursuz edici rastgele bir durum gözlemlemedim. Turist olduğumu fark eden beşerler dost canlısı davrandılar bana karşı.

Yukarıda söylediğim üzere, burası Moldova tarafından hala kendi toprakları olarak kabul edildiğinden doğal olarak Moldova’nın bir hudut kapısı bulunmuyor, sırf Transdinyester sonuna birkaç yüz metre kala yolun ortasında duran bir Moldova askeri, dolmuşun içine şöyle bir bakıp yolluyor sizi. Rastgele bir resmi çıkış süreci yapılmıyor. Transdinyester hududuna Kişinev’den çıktıktan yaklaşık 1 saat sonra varmış oluyorsunuz.

Ancak Transdinyester’in Bender’den çabucak evvelki hudut kapısına vardığınızda, tıpkı yeni bir ülkeye girerken yaptığınız üzere pasaport denetiminden geçmeniz gerekiyor. Şöyle oluyor: Moldova askerini geçtikten sonra sürücü, iddia ettiğim kadarıyla sınır kapısında işi olan var mı diye soruyor (Registratsiya üzere birşeyler söylüyor, gerideki yolculardan kimileri da “Da, da” diye karşılık veriyor). Sizin de burada inmeniz gerekiyor. Bunu sakın atlamayın, yoksa ülkeye kaçak biçimde girmiş olursunuz ve çıkışta sorun yaşarsınız.

Minicik hudut kapısındaki denetim odasında misyonlu asker, çat pat İngilizcesiyle size ülkede ne kadar bulunacağınızı soracak. Günübirlik yahut makul gün sayısına nazaran size giriş müsaadesi verilecek. Bunun dışında bana hangi kentlere gideceğim, turistik emelle mı geldiğim üzere sorular sordu misyonlu asker. Birkaç dakika süren kısa sorgunun akabinde, pasaportumla birlikte bana giriş müsaadem yerine geçen küçük bir kağıt verildi. Bu kağıtta adım soyadım, ziyaret hedefim ve dönüş saatim hem Latin alfabesi, hem de Kiril alfabesiyle yazıyordu. Pasaportuma bir damga vurulmadı. Akşam Kişinev’e geri döneceğimi söylediğim için giriş müsaadesi 12 saat için geçerliydi. Herkesin işini, sürücünün de sigarasını bitirmesini beklerken 10-15 dakika kadar hudut kapısında oyalandık. Tekrar yola koyulduktan sonra evvel Bender, sonra Tiraspol’e vararak seyahatimizi tamamladık.

Girişte verilen o küçük kağıdı sakın kaybetmeyin. Çıkışta lazım olacak, zira o kağıdı çıkışta topluyorlar. O yüzden benim yaptığım salaklığı yapmayın, hala elinizdeyken o kağıdın fotoğrafını çekin. Transdinyester seyahatinizle ilgili tek resmi evrak, tek resmi hatıra o olacak zira.

Transdinyester’e Ukrayna tarafından nasıl girilir?

Eğer Odesa-Ukrayna tarafından geliyorsanız, Moldova Cumhuriyeti tarafından denetim edilen bir toprağa ayak basmadan giriş yapacağınızı aklınızda tutun. Lakin Ukrayna sonundaki tuhaf bir uygulama sonucunda, istemeniz halinde pasaporta Moldova mührü vurdurulabildiğini okudum. Direkt Ukrayna’ya dönecekseniz bununla uğraşmanıza yok, fakat Kişinev’e devam edecekseniz pasaportunuzda bir Moldova mührüne sahip olmanızda yarar var.

Kısa bir Transdinyester tarihi

Transdinyester, vaktinde Osmanlı’nın önemli formda ilerlediği ve hakimiyet kurduğu topraklardı. Bilhassa Bender, Osmanlı’nın yüzyıllar boyunca hakimiyeti bulunan bir bölgeydi ki birazdan anlatacağım Bender Kalesi de zati bir Osmanlı yapıtı, Bender ismi da Osmanlılar tarafından verilmiş. Bender kenti uzun yıllar Osmanlı’nın hudut karargahı vazifesini üstlenmiş. Bizim tarih derslerinde Boğdan ismiyle bildiğimiz (Eflak da Romanya tarafında kalıyor), Rusların sıcak denizlere inme gayretleri kapsamında ismini sıkça duyduğumuz savaşların bir kısmı burada geçti ve Küçük Kaynarca, Yaş ve sonunda Bükreş Antlaşmalarının akabinde buradaki Osmanlı varlığı sona erdi, Rus İmparatorluğu hakimiyeti başladı. Şöyle diyeyim, Küçük Kaynarca ve Yaş Antlaşmaları sonunda Osmanlı Bender Kalesini elinde tutma hakkına karşılık birçok kuzey bölgesinde ve bilhassa Kırım’da Rus’lara değerli imtiyazlar tanımayı kabul etmişti, demek ki buraya sahiden çok kıymet veriyorlardı.

Burayı fetheden Rus kumandan Aleksandr Suvorov’la birlikte Tiraspol’de gerçek manada bir kent kurulmaya başladı. Bender aslında çok uzun yıllardır bir yerleşim yeriydi. Bölgede Romenler, Ukraynalılar, Ruslar ve farklı etnik ögeler birlikte yaşıyordu, fakat 1812’den itibaren Rus İmparatorluğundan buraya ağır göçler yaşandı.

1. Dünya Savaşı’na kadar burada Rus-Romen rekabeti devam etti. Savaşın akabinde bölge, Moldova Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin içinde, Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlı bir özerk yapılanma olarak Sovyetler Birliği’ne katıldı. 2. Dünya Savaşı başlarında Romen denetimine geçse de sonrasında Molotov-Ribbentrop Paktının yardımı ve Almanların geri çekilmesiyle birlikte Kızıl Ordu kente girdi ve tekrar Tiraspol ve bu bölge tekrar SSCB’ye, bu kere Moldova SSC’nin bir kesimi olarak katıldı.

1980’lerin sonunda Sovyetler Birliği’nin dağılma süreci başladığında, Kişinev’deki Moldova meclisi bağımsızlık kararı aldı. Lakin Dinyester Irmağı etrafında kümelenmiş Rus kökenli halk, asimilasyon endişesiyle kendi bağımsızlıklarını ilan etti. 1990’ların başında yaklaşık 2 yıl sürecek bir savaş yaşandı. Romanya takviyeli Moldova ile Rus ve Ukrayna takviyeli Transdinyester milislerinin savaşı sonunda ateşkes imzalandı ve ülkelerin hudutları o günden sonra tekrar değişmedi. Başşehri Tiraspol olan Pridnestrovie Moldova Cumhuriyeti (PMR), memleketler arası toplulukta kabul görmese de de facto olarak varlığını kabul ettirdi ve 30 yıldır Dinyester etrafının hakimi pozisyonunda. Bayrağı da Moldova SSC’nin neredeyse birebiri.

Transdinyester’de para konusu

Transdinyester dünyada hiçbir ülkenin tanımadığı bir ülke olmasının yanında dünyada öteki hiçbir yerde kullanılmayan bir para ünitesini kullanıyor, Transdinyester Rublesi (PRB). 1 Moldova Lei, yaklaşık 0,90 rubleye, ya da 90 kopek’e eşitti ben gittiğimde. Yani yaklaşık olarak 1 ruble, 50 kuruşa eşit oluyordu bu hesaba nazaran.

Ülke içinde kredi kartı kullanımı olmadığından üzerinizde kâfi nakit parayla gezmek durumundasınız. Bunun için de Tiraspol yahut Bender’deki bir döviz ofisinde para bozdurmanız gerekiyor. Neyse ki pazar günleri dahi çalışan döviz ofisi bulma konusunda badire yaşamayacaksınız. En kolayından otobüs-tren garındaki döviz ofisini kullanabilirsiniz. Moldova Leyi’nin yanı sıra Amerikan Doları, Euro, Rus Rublesi, Ukrayna Hrivnası üzere paraları kabul ediyor bu ofisler.

Transdinyester’de gezilecek yerler

Tiraspol

Bu küçük ülkenin başşehri ve en büyük kenti Tiraspol, Transdinyester’de görmeniz gereken birincil yer. Müze olarak fazla bir seçeneğiniz olmamakla birlikte burada zati müzeden çok sokakları gezmek, insanları görmek, basıl yaşadıklarını anlamak, heykel ve anıtları görmek, size birçok fikir verecektir.

Ana caddeler ve heykeller

Yukarıda bahsettiğim üzere Transdinyester’in ana caddelerinin isimleri, Komünizmin simge isimleri ve ülke tarihindeki değerli tarihlerden geliyor çoğunlukla. Lenin, Gagarin, Lermontov, Rosa Luxemburg üzere şahsiyetlerin ismini taşıyan caddelerden geçerken orta ara “fotoğraf çekimi yasaktır” tabelalarıyla karşılaşabilirsiniz. Tavsiye etmiş üzere olmayayım ancak ben rastgele bir sıkıntıyla müsabakadan dolaştığım her yerin fotoğrafını çektim, yalnızca önünde Lenin Heykeli bulunan parlamento binasının fotoğraflarını biraz uzaktan çektim, bir de önünde askerlerin bulunduğu askeri tesis görünümlü yerlere fazla yaklaşmadım.

Lenin heykeline dair kısa bilgiler vereyim bu ortada, nispeten yakın bir vakitte (1987) açılan bu heykel, bir vakitler Doğu Berlin’de Leninplatz olarak bilinen meydanda bulunan Lenin heykeli temel alarak yapılmış. Zati ikisinin de yaratıcısı tıpkı (Nikolay Tomskiy). Son derece ikonik heykelin yanına ben yaklaşmaya çekindim, lakin öğrendiğim ve gördüğüm kadarıyla birçok kişi yakınından fotoğraflar çekmiş, muhakkak ki bir kasvet çıkmıyor.

Tiraspol’ün en kıymetli caddesi bence 25 Ekim Caddesi (adını 1917 Ekim Devrimi’nin olduğu tarihten alıyor). Hakikaten parlamento binasının yanında kentin ana meydanı Suvorov, Tank Anıtı, şehitlere ayrılmış Zafer Kompleksi, müzeler, sinema ve tiyatrolar bu caddede bulunuyor. Ayrıyeten toplu taşıma araçlarının değerli bir kısmı buradan geçiyor.

Suvorov Meydanı

Transdinyester tarihinin en kıymetli ismi kimdir sorusunun karşılığı zannediyorum Aleksandr Suvorov olur. Kendisi, Karadeniz kıyısı, Kırım ve Besarabya’da (günümüzdeki Moldova topraklarının yer aldığı bölge) Osmanlı varlığını sonlandırmış, birebir vakitte bölgenin Ruslaşmasında büyük hissesi bulunan general. Transdinyester Rublesi’nin üzerinde onun resmi var. Tiraspol’ün merkezi diyebileceğimiz meydana da onun ismi verilmiş. Bu meydanda Suvorov’un at üstünde büyük bir heykeliyle birlikte, Rusya ve Transdinyester’in bölgelerine ilişkin bayraklar ve ülkeyi tanıyan yegane ülkelerin (Artsakh, Güney Osetya, Abazya) bayrakları yer alıyor. Ayrıyeten parlamento binası, yeni bir lunapark ve insanların gezip dolaştığı Yekaterinskiy Parkı da burada bulunuyor.

Bence Tiraspol’ün en ikonik yeri olan büyük Transdinyester arması da burada bulunuyor, kesinlikle bir fotoğraf, bir selfie çekin buraya geldiğinizde bu orak çekiçli figürle.

Suvorov Meydanı’nın karşısında ise ismini Belçika kökenli mühendis De Wollant’tan alan park var. Burada da Rus çariçesi 2. Katerina’nın büyük bir heykelinin yanında Transdinyester tarihininde yer etmiş bireylerin büstleri yer alıyor. Ayrıyeten fotoğraf çekimleri için bilhassa yapılmış I Love Tiraspol anıtı da bu parkın içinde.

De Wollant Parkı’nın çabucak ilerisinde Tank Anıtı bulunuyor. Bu tank, 2. Dünya Savaşı’nda Macaristan topraklarında kullanıldıktan sonra buraya yerleştirilmiş. Dosta itimat, düşmana dehşet salmasının dışında Transdinyester’in merkezinde yer aldığı savaşlarda ölenlerin (Rusların) anısını yaşatıyor. Bu tanka bitişik Zafer Kompleksi (Memorial of Glory) ise eski Sovyet ülkelerinden alışık olduğumuz halde yapılmış. Hiç sönmeyen ateşin yer aldığı meçhul asker anıtı ve 1990’ların başındaki ‘bağımsızlık’ savaşında ölenlerin mezarları bu komplekste yer alıyor. Bağımsızlık savaşının yanında 2. Dünya Savaşı ve Afganistan Savaşlarında ölenlerin de anısı burada yaşatılıyor. Büsbütün Sovyetik-Rus sembollerin yer aldığı bir bölge burası özetle. Bakü’de gördüğüm Şehitler Xiyabanı’na ziyadesiyle benzettim burayı, gerçekten orada da sönmeyen bir ateş ve Karabağ Savaşı’nda ve 20 Yanvar olaylarında ölenlerin mezarları yer alıyor.

Bir de Karl Liebknecht Caddesi (Alman Komünist Partisinin Rosa Luxemburg ile birlikte kurucusu olan şahıs) var, bu da kentin en geniş bulvarı pozisyonunda. Gezilecek yerler, oturulacak yerler vs. bu cadde ile 25 Ekim Caddesi ve Lenin Caddesi civarındaki bölgede kalıyor.

Pobeda Park

Eski Doğu Bloğu ve Sovyet ülkelerinde “Zafer” kavramı büyük ölçüde 2. Dünya Savaşı’ndaki Sovyet zaferine karşılık geliyor. Moskova‘daki üzere ‘Pobeda’ (Zafer) ismi verilen parklar, bu zaferi anma emeliyle oluşturulmuş büyük parklar, biraz kent dışında yer alsa da hala kent halkının ziyaret ettiği büyük alanlar olarak varlığını sürdürüyor. Tiraspol’deki Zafer Parkı da bu hedefle açılmış, bir manada eski Sovyet vakitlerini hatırlatan bir havayı günümüze dek taşımış. Parkın içinde yer alan lunaparktaki aletlerin büyük kısmı, SSCB yıllarından beri hiç yenilenmemiş olmaları nedeniyle bu havaya katkıda bulunuyor. Benim gezdiğim sırada hiçkimse binmese de başlarında bekleyen teyzelerden anladığım kadarıyla hala kullanımda olan dönme dolap, atlı karınca üzere aletlere korkup binmemenizi anlarım, yeniden de burayı görmek Transdinyester’le ilgili sizlere fikir verecektir.

Belediye Stadı (Stadionul Municipal yahut Munitsipalnıy Stadion)

Futbolu biraz takip ediyorsanız Türk kadrolarının vakit zaman eşleştiği Moldova grubu Sheriff Tiraspol ismi sizlere yabancı gelmeyecektir. Moldova 1. Futbol Ligi’nde şampiyonluklara ambargo koymuş Sheriff, maçlarını 2011’de yenilenmiş, Bender yolu kenarında bulunan çağdaş statta oynuyor (Şampiyonlar Ligi maçları dahil). Pobeda Parkı’a bitişik bulunan, artık terkedilmiş durumda görünse de yöre halkının hala koşmak için geldiği Belediye Stadı (eski ismiyle Yevgeni Şinkarenko Cumhuriyet Stadı), son derece eski püskü haliyle bile benim için Tiraspol’deki en değerli yerlerden biri oldu. Hakikaten stat dökülen koltuklarıyla, parçalanmış beton sıralarıyla on yıllar öncesinden kalma skorbordu ile, 1940’lardan günümüze hala ayakta ve ziyaretçilere kapısı açık. Ben içeri girerken bir görevliyle kısa bir konuşma geçti aramda, nereden geldiğimi vs. sordu. Turtsiya (Türkiye’nin Rusçası) dedim ve içeride 1 tıp atıp fotoğraflar çektim. ‘Olimpik Kompleks’ içinde bulunan stadın yanındaki potalarda basketbol oynayan dayılar gördüm, sanırım hayatımda gördüğüm en yaşlı basketbol oynayan topluluktu. Tiraspol’de vakti geriye saracağınız, Zafer Parkı lunaparkı dışında bir yer varsa orası burasıdır, benim üzere stadyum gezmeye meraklıysanız görmenizi mutlaka tavsiye ederim.

Tiraspol Tarih Müzesi

Transdinyester tarihini elinden geldiğince muvaffakiyetle anlatan bu müze, Lenin Heykeli ve parlamento binasının tam karşısında yer alıyor. Müzede Rusların bölgeye yerleşmesiyle başlayan devirden itibaren yaşananlar, hem kapalı kapıların arkasındaki meskenlerin genel görünümü hem de siyasi tarih anlatılıyor. Olağan ki 90’ların başındaki savaşa ve ülkenin ‘bağımsız’ oluşundan sonraki yıllara yönelik birçok eşya ve evrak sergileniyor. Rusça bilmeseniz de fotoğraflara bakarak müzenin adeta ülkenin meşruiyetini kanıtlamak için tasarlandığını anlayabilirsiniz. Birçok ülkede karşılaştığım ‘national museum‘un Transdisnyer karşılığının burası olduğunu söyleyebiliriz.

Müzeye giriş fiyatı 30 ruble. İçerideki bilgi levhaları maalesef daima Rusça olsa da burayı ziyaret etmenizi öneririm.

Tiraspol’deki öteki yerler

Tiraspol’de çok da fazla turistik yer bulunmuyor. Lakin kent halkının alışveriş yaptığı meyve zerzevat pazarını, Dinyester Nehri’nin üzerindeki köprüleri ve köprü kenarında kimi insanların ırmakta yüzdüğü kumsal alanı ve de kentin orta sokaklarını kesinlikle bir görün. Sovyetik yapıyı yansıtan lakin günümüzde epey eskimiş yüksek bloklar birçok eski Sovyet ülkesinde olduğu üzere hala varlığını sürdürüyor.

Bir de küçük bir Tiraspol Kalesi kalıntısı var, 25 Ekim Caddesi’nin Karl Liebknecht’e bağlanmak üzere kavis yaptığı noktanın biraz batısında meskenlerin ve boş bir arazinin ortasında kalmış küçük bir barakadan ibaret yapı kapalı olduğundan pek birşey göremeden geri döndüm buradan.

Bender

Bender, Transdinyester’in 2. büyük kenti. Rusça’da Benderı (Бендеры, Bendery), Romence’de Tighina olarak geçiyor ismi. Turistik açıdan baktığımızda bu küçük ülkenin en büyük kıymeti diyebileceğimiz Bender Kalesi burada bulunuyor. Tiraspol’e göre çok daha uzun bir tarihi olan Bender, birçok farklı etnik kümenin egemenliğinden geçmiş. Evvel ticari açıdan, sonra da siyasi ve jeopolitik açıdan kritik roller üstlenmiş. Pridnestrovie bağımsızlık sürecinden sonra da tampon bölge haline gelmiş.

Kişinev tarafındaki hudut kapısının 5 kilometre kadar ötesinde yer aldığı için, evvel burayı, sonra Tiraspol’ü gezmeyi de düşünebilirsiniz. Fakat evvel Tiraspol’e gidip, süratlice Bender ve Bender Kalesi’ni de gezmeniz mümkün. Ben Tiraspol’den başlayıp, süratlice Bender Kalesi’ni gezip tekrar Tiraspol’e dönme yolunu seçtim.

Bender Kalesi

Bender’de elbet en görülesi yer burası. Dinyester Nehri’nin çabucak kenarından yer alan kale, vaktinde çok kritik bir değere sahipti. Gerçekten Ștefan cel Mare ile Romen egemenliğine giren bölgeyi 1538’de Yasal Sultan Süleyman Osmanlı topraklarına sınırı ve 1812’deki Bükreş Antlaşmasına dek Osmanlı’nın bölgedeki sonunu müdafaa misyonunu üstlendi. Yasal periyodunda buradaki küçük yapılar yerine günümüze dek gelen görkemli kale, Mimar Sinan’ın nezaretinde yapıldı. Yıllar boyunca birçok savaşa şahitlik eden, bir müddet Ruslardan kaçan İsveç Hükümdarı 12. Karl’ın (Demirbaş Şarl) da Osmanlı himayesinde yaşayıp ülkesini uzaktan yönettiği Bender Kalesi, günümüzde büyük ölçüde sağlam kalan duvarları ve yenilenmiş burçlarıyla son derece görkemli bir biçimde Dinyester Nehri’ni beklemeye devam ediyor diyebiliriz. Enteresan bir not, kalenin anahtarı hala Topkapı Müzesi’nde sergileniyor.

Giriş fiyatı 50 Transdinyester Rublesi olan kaleye girmenizin akabinde hala sağlam duran Osmanlıca kitabeyi gözden kaçırmayın. Dış surları geçtikten sonra bir de asıl kaleyi oluşturan iç surlar bulunuyor, orta bölgede Transdinyester tarihinin kıymetli bireylerinin heykelleri yer alıyor. Dikdörtgen halinde büyük bir avluyu çevreleyen kalenin burçlarına çıkıp iç kısmın ve dışarıdaki Dinyester Nehri’nin hoş fotoğraflarını çekmeyi unutmayın. Tekrar iç kısımdaki küçük müzede kalenin tarihi ve buradan çıkarılan eserler sergileniyor. Osmanlı’ya ilişkin birçok para, mezar taşları ve Rusça bilgiler müzede yer alıyor. Ayrıyeten buranın çok sayıda yeni evlinin fotoğraf çekimleri için kullanıldığını da belirteyim. İçeride yeni evlilerin fotoğraf çekmesi için konduğunu sandığım küçük bir atlı otomobil, mancınık, birkaç top da yer alıyor.

Kalenin içinde bulunduğu kompleksin giriş kısmında daha çok yakın vakitte tamamlanmış bir park yer alıyor, Aleksandr Nevski ismini taşıyan parkta Nevski’nin bir heykeli ve ismini taşıyan yeni yapılmış bir Ortodoks kilisesi bulunuyor. Kilisenin bulunduğu yerde evvelden bir cami varmış. Parkın içinden kaleye giden yolda, kalenin tarihini anlatan bilgi levhaları bulunuyor. Girişteki küçük dükkanda satılan ikramlık eşyalar ortasında Bender magnetleri de bulunuyor, bence almayı ihmal etmeyin.

Bender Tankı ve Meçhul Asker Anıtı

Bender’de de tıpkı Tiraspol üzere bir tank anıtı bulunuyor, lakin bu tank Tiraspol’dekinin tersine 2. Dünya Savaşı’ndan, değil, Pridnestrovie bağımsızlık savaşından kalma bir tank. Ardında yeniden bir sönmeyen ateş, savaşta ölenlerin anısına dikilmiş bir anıt kompleksi ve Rus kumandan Aleksandr Lebed’in büstü yer alıyor. Buraları süratlice görebilirsiniz Tiraspol’e geri dönmeden yahut Bender Kalesi’ne geçmeden evvel.

Tiraspol – Bender ulaşımı

Aralarında 8-10 kilometre bulunan bu iki kent ortasında nizamlı olarak çalışan 19 numaralı troleybüs, iki kentin temel ilişki aracını oluşturuyor. Troleybüs haricinde dolmuşlar da var, yol kenarındaki duraklardan el ederek dolmuşları durdurabilirsiniz. İkisinin de fiyatı tıpkı, tek istikamette 3 Transdinyester Rublesi (1.5 TL).

Buralar dışında Dinyester Nehri’nin kuzey kıyısı boyunca olan kentler yahut azıcık güneydeki bölgeleri saymazsak fazla görecek bir yer yok.

Transdinyester’den Kişinev’e dönüş

Hem Tiraspol hem de Bender kentlerinde otobüs ve tren istasyonları bulunuyor. Hem Odesa hem de Kişinev tarafına ulaşım araçları mevcut. Ancak treni çalışırken görmediğim için otobüsle ulaşım bana daha garanti bir tercih üzere göründü açıkçası. Otobüsler de belirli saatlere kadar çalışıyor, bu nedenle şayet 12 saatlik müsaadeyle girdiyseniz fazla geç kalmamaya dikkat edin. Ben Tiraspol’de indiğim tren-otobüs istasyonuna gidip dönüş biletimi aldım. Akşam saat 18:30’da kalkan otobüse 50 Transdinyester Rublesi ödedim. Olağanda daha ucuz olmasını bekliyordum, lakin günün son seferlerinden birini yakaladığım için fiyatı böyleydi diye varsayım ediyorum. Otobüs garına geldiğinizde kesinlikle cebinizde kâfi Transdinsyester Rublesi bulundurun, biletler yeniden gar içindeki gişeden satılıyor.

Tıpkı gelirken olduğu üzere dönerken de dolu bir araçla geldim. Hudut kapısına vardığımızda dolmuşa bir Transdinyester askeri bindi, benim elimdeki giriş kağıdını aldı, başka yolcuların da pasaportlarını inceledikten sonra indi ve yolumuza devam ettik. Moldova tarafındaki asker, birebir formda dolmuşa bir göz atıp devam edin demek dışında birşey yapmadı. Yaklaşık 2 saat süren seyahat sonunda Kişinev’e vardığımda, kendi adıma değerli bir durağı geride bıraktığımı, epey eşsiz bir tecrübe yaşadığımı biliyordum.

Ancak Transdinyester’i SSCB Sosyalizminin ayakta kalan son kalesi üzere görmek artık biraz romantik kaçar bana kalırsa. Ülkede dünyaca ünlü spor markalarının mağazaları da var, son derece lüks ve kıymetli restoranlar, suşi barlar da var. Yanımdan geçen 8-10 yaşlarında bir çocuğun saçını üstte topladığına, acayip bir rap müziği dinleyerek geçip gittiğine de şahit olduktan sonra Transdinyester’i bir çeşit Kuzey Kore üzere algılamanın ne kadar yanlış olduğunu anladım (Kuzey Kore’yi hiç görmedim, tahminen orası da düşündüğümden çok farklıdır). Özetle burası, Rusların yaşadığı, lakin Kişinev’deki Moldovalılardan çok da farklı bir hayatın olmadığı (tek fark, her tarafa yayılmış ve yalnızca Transdinyester’de görebileceğiniz Sheriff süpermarketleri ve benzinlikleri tahminen de) bir ülke üzere göründü gözüme. Buranın gençleri muhtemelen, tıpkı Moldovalı gençler üzere Batı’ya gidebilmenin hayalini kuruyordur. Ülkenin tarihinden, canlı tutulmaya çalışılan Rus kimliğinden ve kahramanlık kültlerinden uzağa gidebilmeyi istiyorlarsa hiç şaşmam. Bütün gelişmemiş ülkelerin çocuklarının özendiği o kapitalist batının vaat ettiği ışıltılı hayata kavuşmayı arzulamaları çok anlaşılmaz değil gelmiyor bana maalesef.

Transdinyester birçoğumuz için varolmayan bir ülke fakat, çabucak üstteki paragraflarda belirttiğim bütün ögelere karşın burada beşerler varlar, çoğunluğu Rus kökenli ve Rusça konuşuyor ve tıpkı Moldova’dakiler üzere hayatlarını, hayatta kalma çabalarını sürdürüyorlar. Moldova’daki son genel seçimi AB yanlılarının kazanmasıyla burayla ilgili birtakım gelişmeler yaşanmaya başlayacaktır, fakat şu an itibariyle kimsenin tanımadığı bir pasaportu taşıyan bireyler olarak ömürlerini sürdürmeye devam ediyorlar. Umarım yeni bir savaş yaşanmadan, vatandaşlarını keyifli edecek bir tahlile kavuşurlar. Dünyanın tüm coğrafyalarındaki beşerler üzere onlara da keyifli bir hayat dilemekten öteki birşey yapamıyorum.

Bu satırları okuyanlara da, standart turistik destinasyonların ve vaatlerin ötesinde bir seçenek olan Tiraspol ve Bender’i görmelerini tavsiye ediyorum.