Doğu ve Batı’nın ‘Batılı’ Buluşma Noktası – Berlin’de Gezilecek Yerler

Son güncelleme tarihi: 9 Aralık 2020

Berlin benim için çok pahalı, çok kıymetli bir yer, zira 2011 yılında hayatımda birinci sefer yurtdışına çıktığımda birinci buraya gelmiştim, yol iz bilmeden yakın bir arkadaşımla başka bir treni beklerken burada saatlerce beklemiş, birinci sefer yanlış tren bilet almanın bedeli olan cezayı burada yemiş, Hauptbahnhof’tan ürkek halde çıkıp birinci yurtdışı seyahatimi burada yapmış, yabancı ve bir manada anonim olmanın tadını birinci burada almıştım.

Aradan yıllar geçti, ben bütün imkanlarımı zorlayarak, beyaz yakalı hayatının müsaade verdiği imkanları sonuna dek zorlayarak tekraren yurtdışına çıktım, Avrupa ve yakın coğrafyada birçok ülke gördüm, bir sürü değişik şey deneyimledim. Bunun için hem çalıştığım şirketlere hem de içimdeki tükenmeyen yenilik ve macera azmine daima şükran duydum. Lakin birinci gelişimde yalnızca yarım gün geçirebildiğim Berlin’e tekrar gelebilme, bu sefer deneyimli bir gezgin olarak biraz daha şuurlu bir halde, bu anılarla yüklü kenti yine görme dileği baki kaldı. Bu nedenle 80 Euro’ya çıkmadan evvel aldığım Schengen vizemin bitmesine az bir vakit kala, olağanda bir defa gittiğim kente tekrar gitmeyi tercih etmesem de Berlin’e tekrar gitme fırsatını kaçırmadım.

Evet, şahsî seyahat tarihçemde taşıdığı değeri bir yana bıraktığımda bile Berlin çok farklı, çok eşsiz bir kent olmayı başarıyor. Ve muhakkak 3-4 gün harcanmasını hak ediyor. Yazının geri kalanında Berlin’de geçirdiğim 2,5 günde gördüğüm yerleri anlatmaya çalışacağım.

Berlin’e Nasıl Gidilir?

Onbinlerce Türk’ün yaşadığı Berlin’e gitmek, Batı Avrupa’nın öteki rastgele bir kentine gitmekten mutlaka daha sıkıntı değil. THY, Pegasus, Sun Express üzere birçok şirket, nizamlı olarak Berlin’e uçuyor. Alışılmış Alman ya da Schengen vizenizin olması gerektiğini bilmem hatırlarmama gerek var mı…

Bu yazı yazıldığında Berlin’in 2 aktif ticari havaalanı bulunuyordu, Tegel ve Schönefeld (bunlara yazı içinde tekrar değineceğim). Lakin 2020 Ekim’in sonunda yılların ‘mega projesi’ Berlin Brandenburg ‘Willy Brandt’ Havaalanı açılınca Tegel ve Schönefeld kullanım dışı kaldı. Berlin’in tek havaalanı Brandenburg oldu. Buraya kent merkezinden ulaşmak için en kolay yol, S-Bahn treni S9’a binmek olur. Alexanderplatz ve Berlin merkez tren istasyonu (Hauptbahnhof) dahil Berlin merkezindeki pek çok istasyondan geçiyor.

Berlin’e hem Almanya içinden, hem de Polonya, Litvanya, Çek Cumhuriyeti üzere ülkelerden otobüsle de gelinebiliyor. Otobüsler çoğunlukla Berlin’in ana otobüs garı olan Berlin ZOB’da seyahatini noktalıyor. Kent merkezinin batısında kalan ZOB’dan merkeze yürüyerek gelebileceğiniz üzere otobüsle yahut yakında bulunan Kaiserdamm U-Bahn durağında trenle gelebilirsiniz.

Berlin’de Gezilecek Yerler

Deutsches Historisches Museum (Alman Tarih Müzesi)

Her gittiğim başkentte olduğu üzere Berlin’de de en çok gitmek istediğim yer, Alman Tarih Müzesi’ydi. “National History Museum”ların genel olarak ülkenin resmi tarihini yansıtma, çoğunlukla propagandaya kaçma üzere bir huyu vardır, bunu beklerim ve görmekten de rahatsız olmam. Bilhassa 2. Dünya Savaşı ile ilgili hususlarda tüm dünyanın suçladığı Almanların bakışını merak ediyordum.

Tabii Alman tarihi 3. Reich’tan ibaret değil, bu yüzden müze genel olarak Alman halkının birinci çağlardan iki Almanya’nın birleşmesini dek olan seyahatine odaklanıyor. Alman isminin ve lisanının ortaya çıkışı, Frank Krallığının mirasçısı olarak Fransızlarla bir manada kardeş oldukları üzere bahislerde bilgilerle başlıyor müzenin kalıcı tipi. Alman topraklarında Hristiyanlığın yaygınlaşması ve akabinde Martin Luther’le gelen Islahat hareketleri geniş yer buluyor.

Müzede kimi sanat yapıtları de yer alıyor, benim en çok ilgimi çeken, Augsburger Monatsbilder ismi verilen, yılın 4 mevsimini birebir kentin farklı görünümleriyle anlatan Orta Çağ sonrasına ilişkin dörtlü tablo serisiydi. Ayrıyeten Alman ulusunun simgesi niteliğindeki Germania tablolarını da etkileyici buldum.

Bu müzede yalnızca Almanya’nın değil, yüzyıllar boyunca Almanya’nın birincil güçlerinden biri olduğu Avrupa’nın da tarihini yakınken takip etmek mümkün oluyor. Örneğin Osmanlı Devleti’nin Viyana Kuşatması yahut Napolyon’un neredeyse bütün Avrupa’yı fethetmesi ve gerisin geri tüm kazanımlarını kaybetmesi de müzede yerini buluyor. 1871’de Alman İmparatorluğunun kuruluşu ve güçlenmesinin yanında, Birinci Dünya Savaşının kaybından sonra Almanya’da yükselen milliyetçilik bir kırılma noktası olmuş. Bundan sonra Nazi Partisi ve Hitler’in iktidara gelişiyle birlikte geri kalanları tarih yazıyor.

Müzede Nazilerin yaptıkları muhakkak onaylanmamakla birlikte, Versay Mutabakatının Almanları ne kadar güç durumda bıraktığı da vurgulanıyor. Sanırım tahlili de Nazileri ve onların zihniyetini büsbütün dışlayan bir lisan kullanmakta buluyorlar diyebiliriz (adeta Alman ulusunun içinden çıkmamış (ve savaş sonrasında ortalarında yaşamaya devam etmemişler gibi).

Müzenin son kısmı, 2. Dünya Savaşı sonrası bölünmüş Almanya’sına dair kısım. Bu kısmı fizikî olarak da Doğu ve Batı’nın ortadan ikiye bölünmüş formuyla anlatmaları, iki tarafta birbirinin karşılığı olan obje ve kavramların mukayeseli gösterimi hoşuma gitti. Örneğin bir tarafta Volkswagen Beetle, öbür tarafta Trabant var, birebir formda öbür tüketim unsurları ve ülkelerin kültür sanat eserlerinin eşleşmesini düzgün düşünmüşler.

Bence Berlin’in en kıymetli müzesi olan Tarih Müzesi’ni kesinlikle görün. Görmüşken en az 2 saat ayırın, bana o kadarı bile yetmedi. Giriş 8 €.

Berlin Duvarı

Soğuk Savaş denince elbet Berlin Duvarı birden fazla insanın aklına birinci gelen şeylerdendir. 1961’de Doğu Almanya’nın Batı’ya kaçışları önlemek, rejimi sağlam tutmak için inşa ettiği duvar, sayısız olaya, iki harika gücün restleşmlerine ve ölümlere sahne olmuş, anılar yüklü bir sembol günümüzde. 1989’da Doğu Alman halkının yıkmasıyla iki Almanya’nın birleşmesine yol açan süreci başlatmış.

Günümüzde belli kısımları ayakta kalmış duvar ve genel olarak Doğu Almanya fenomeni, kentin günümüzdeki turistik seyahat ögelerinin büyük kısmıyla yakından bağlı. Artık bu sınıflamaya dahil olan yerlerden bahsedeyim.

Checkpoint Charlie

Soğuk Savaşın en kritik mihenk taşlarından biri elbet Charlie Hudut Kapısı. Berlin’in batısını denetim eden müttefiklerin A, B ve C harfleriyle isimlendirdiği hudut geçiş noktalarından C, yani Charlie ABD denetimindeymiş. Bilhassa Berlin Duvarı’nın inşa edilmesinin akabinde buranın iki Berlin ortasındaki ana hudut geçiş noktası haline gelmesi, 1961’de Amerikan ve Sovyet tanklarının karşılıklı restleşmesi üzere kritik olaylara tanıklık etmiş. Bugün Zimmerstraßeile ve Friedrichstraße’nin kesişim noktasında, ünlü “Amerikan Bölgesinden çıkmaktasınız” yazılı ihtar levhası ve küçük denetim kulübesinin kopyaları yer alıyor, ayrıyeten bir tarafında temsili Amerikan, başka tarafta Sovyet askerinin olduğu bir öteki dikkat cazibeli levha duruyor. Etrafta da Sovyetik ikramlık eşyalar (kalpak, Sovyet üniformaları vs.) satan dükkanlar, Sosyalizm turizminin ekmeğini yemeye devam ediyor.

Charlie’nin çabucak bitişiğinde bulunan Checkpoint Charlie Müzesi, Berlin Duvarı ve Doğu Almanya yıllarına dair çok sayıda anısı barındırıyormuş, ben girmedim. Ancak müzenin resmi satış yerinde duvara ilişkin olduğu garanti edilen taş kesimlerinin 24 Euro üzere fiyatlara satıldığını gördüm. Ekstra Doğu Berlin atmosferi yaşayalım diyenler için bir seçenek daha olduğu söylenebilir.

Bir de yolun çabucak karşısındaki küçük açık hava müzesi BlackBox Cold War’da, Duvarın tarihine ve duvarı aşmaya çalışırken hayatını kaybedenlere yönelik bilgilendirme tabelalarının bulunduğunu belirteyim. Ayrıyeten birtakım duvar modülleri da sergilenmekte. Burada gördüğüm isimlerden “Cengaver Katrancı”yı ben gitmeden evvel duymuştum, siz de bence bir bakın, iç burkan bir öykünün kahramanı olmuş kendisi hakikaten.

DDR Müzesi

Berlin’de bulunan Doğu Alman temalı yerlerin önde gelenlerinden biri de Demokratik Almanya Cumhuriyeti (DDR) Müzesi. Bu müzede Doğu Almanya’da genel olarak nasıl bir hayatın yaşandığını, insanların ne yiyip içtiğini, nasıl konutlarda yaşadıklarını, okullarda ne öğrendiklerini, nasıl otomobillere bindiklerini (Trabant), ne kadar maaşa çalıştıklarını ve tüketim alışkanlıklarını anlatıyor. Basının çok seslilikten ne kadar uzak olduğu, insanların hayatlarının daima takip edildiği üzere olgulara da yer veriliyor.

Günlük hayatta tesirini daima hissettiren şeylerin yanında bir defa yaşanmış lakin büyük tesir bırakmış kimi olaylar da anılıyor, örneğin 1974 Dünya Kupası’nda Doğu Almanya ile Batı Almanya futbol ekiplerinin tarihlerinde birinci ve tek müsabakaları yahut 1988’de Bruce Springsteen’in Doğu Berlin’de verdiği konser ve alışılmış ki duvarın yıkılışı üzere. Doğu Almanların cinsel açıdan Batılı komşularına nazaran çok daha faal olduklarını anlatan istatistikler de ilgi cazibeli ve yoruma açıktı. Olağan ki ülkenin siyasi tarihine ve iktidardaki Sosyalist Birlik Partisi’nin (SED) siyasetlerin yönelik Kapitalist bakış açısından yorumlar da mevcut, biraz da bu yüzden Doğu Almanların toplumsal hayatını aktaran kısımları daha ilgi alımlı bulduğumu belirteyim.

Müzeye giriş 9.80 Euro, Dom’un çabucak gerisinden geçen Spree Nehri’nin karşı kıyısında, ırmak çeşidi yapan turist teknelerinin kalktığı iskelenin bitişiğinde girişi bulabilirsiniz.

East Side Gallery

Berlin Duvarı varolduğu yıllar boyunca çok sayıda graffitiyi ve sokak sanatkarı yapıtlarını üzerinde taşımıştı. Zati dükkanlarda fahiş fiyatlara satılan özgün duvar modüllerindeki boyalara bakarak da bu basitçe anlaşılıyor. Berlin Duvarı yıkıldıktan çabucak sonra 1990’da, duvarın Doğu kısmına yüzlerce sanatkarın istediklerini resmetmesine müsaade verilmesi bence dahiyane bir fikirmiş. Bu sayede Berlin Duvarı ile ilgili tüm turistik seyahat noktalarının en hoşu olan East Side Gallery bedene gelebilmiş, bu sayede dünyanın en uzun açık hava fotoğraf galerisi ortaya çıkmış. Sanatkarların iki Almanya’ya ve onlarla ilişkili birçok olguya göndermelerde bulunduğu fotoğraflar, vakit içinde büyük bir kültürel kıymet olarak kabul edilerek korunmaya başlanmış, son olarak 2009’da tekrar boyanıp restore edilmiş. 1.3 km uzunluğundaki yekpare duvarda bulunan yapıtlardan en bilineni elbet ki Leonid Brejnev ile Erich Honecker’in öpüştüğü Dmitri Vrubel tablosu. Ancak başka eserler de çok ilgi alımlı, fotoğrafların önünden geçerken aklıma Alan Parker’ın 1982 üretimi Pink Floyd sineması The Wall ve oradaki kusursuz animasyonlar geldi.

Berlin ziyaretinin olmazsa olmazı diyeceğim East Side Gallery’e bir biçimde Kreuzberg’e gelip Oberbaumbrücke’den karşıya geçerek yahut Doğu istasyonu Ostbahnhof’tan ulaşabilmek mümkün.

Brandenburg Kapısı (Branderburger Tor)

Berlin denince birinci akla gelenlerden. Berlin’deki maraton tertiplerinin vazgeçilmez geçiş noktalarından biri olarak aklımda yer etmiş Brandenburg kapısı yani. 1791’de Prusya İmparatoru 2. Wilhelm’in yaptırdığı 26 metre yüksekliğindeki kapı ve üzerindeki mükemmel “quadriga”, zafer tanrıçası “Victoria” karizmatik Prusya kartalı figürleriyle birlikte Berlin’in turistik merkezlerinin başında geliyor. Fazla birşey söylemeye gerek yok, burayı görmemenin imkanı yok aslında.

Bundestag (Reichstag)

Alman parlamento binası, hiç elbet kentin en bilinen yerlerinden biri, birebir vakitte en çok şey görüp geçirmiş binalarının başında geliyor. 1894’te hizmete açılan, 1933’teki meşhur yangının akabinde Hitler’in parlamentoyu askıya alışıyla fonksiyonsuz kalan, İki Almanya birleştikten sonra Bundestag ismiyle tekrar Almanya’nın meclisine konut sahipliği yapmaya başlayan bina Berlin’in en görkemli yerlerinden.

Reichstag binasına birleşme sonrası eklenmiş Berlin görünümlü cam kubbe ve binanın aşikâr kısımları turistlerin ziyaretine açık. Lakin elbette hudutlu sayıda ziyaretçiye müsaade veriliyor her gün. İnternet üzerinden yer ayırmak mümkün fakat en erken 15 gün sonrasına randevu verilebiliyor. Giriş fiyatsız.

Randevu almadan yahut bir cinse katılmadan buraya gitmek isterseniz bir bahtınız daha var. Reichstag’ın ön tarafında bulunan girişin 50 metre kadar ötesinde, Scheidemannstrasse üzerinde bir bilet satış gişesi bulunuyor. Burada pasaportunuzu göstererek 3 günlük pencere için satışa açılmış tarihlerden birine rezervasyon yapabiliyorsunuz, yani yalnızca bugün, yarın ve sonraki gün için. Ben buraya gittiğimde, Berlin’den ayrılmadan evvel gidebileceğim tek bir saat ve 3 kişilik yer kalmıştı, kapıdaki ekranda o anda müsait olan saatler ve kalan kontenjanı görebiliyordum. Fakat tam benim önümdeki kişi istediğim saati kapatınca maalesef içeri girme talihi bulamadım. Olur da bu bilgiden faydalanacak birileri çıkar diye yazıyorum bunları, siz daha uyanık olun diye.

Siegessäule (Zafer Sütunu)

Berlin’in sembolü denebilecek yapılardan biri de, Siegessäule. Zirvesindeki altından zafer tanrıçası Victoria’yı da sayarsak 67 metre yüksekliğinde, harikulade görkemli bir sütun. 1873’te, Prusya’nın kazandığı zaferlerin anısına dikilmiş, 1939’da Naziler tarafından yapılan orijinal Berlin planlaması dahilinde bugünkü pozisyonuna alınmış anıt, yeniden Nazi hayali olan çok geniş bulvarların kesişim noktasında, dosdoğru Brandenburg Kapısı’na bakıyor. Bir dönel kavşağın ortasında bulunan anıta girebilmek kesişim noktasındaki bulvarlarda bulunan alt geçitleri kullanmak gerekiyor.

Kaide kısmında etkileyici mozaikler var ki bunlar Fransızlara karşı kazanılmış kimi zaferleri de resmettiği için Soğuk Savaş yıllarında Fransa tarafından alıkonulmuş, yıllar sonra iade edilmiş. Sütunun giriş kısmında dünyadaki emsal nitelikli klasik kulelerin, tıpkı vakitte Alman toprakları içindeki ulusal simgelerin maketlerinin bulunduğu küçük bir sergiyi geçiyorsunuz, burada hem Alman İmparatorluğunun kuruluşu, hem de sütunun esin kaynakları anlatılıyor. 281 basamaklık kuleyi tırmandığınızda ise Berlin’i her taraftan gören harikulade bir görüntü ayaklarınıza seriliyor. Yalnız soğuk ve yağmurlu bir havada giderseniz dikkatli olun, üstte harikulade bir rüzgar var, fotoğraf makinenizi yahut telefonunuzu düşürmeyin.

Der Himmel über Berlin sinemasını izleyenlerin, yakın vakitte merhum olmuş Bruno Ganz’ın canlandırdığı Damiel’inin doruğunda dolaştığı görkemli anıt olarak da hatırlayacakları bu sütuna giriş fiyatı 3 Euro.

Berliner Dom

Neredeyse bütün büyük Alman kentlerinde olduğu üzere Berlin’de de bir “Dom” yani bir katedral bulunuyor. Kentin müze adasının bitiminde, çabucak ırmak kenarında yer alıyor. Bu nedenle vakit içinde tekraren yenilenmiş ve hayli yıpranmış bir yapı, bilhassa dış yüzündeki süslemelerde gözle görülür çatlaklar var.

Katedralin Avrupa’da dini yapı görmeye alışkın şahıslar için çok eşsiz birşey sunduğunu söyleyemem fakat tarihiliğiyle, alt katındaki Prusya kraliyet nekropolisiyle (I. Friedrich ve II. Friedrich Wilhelm üzere Prusya hükümdarlarının mezarı burada bulunuyor) ve üst kısmındaki küçük müzesiyle birlikte düşünüldüğünde vakit durumuna nazaran yalnızca dışından fotoğrafını çekmekle kalmayıp 7 Euro’luk – bir kilise için yüksek denebilecek – biletini alarak içeride gezme ihtimalini de değerlendirebilirsiniz. Natürel ki görkemli kubbesine çıkıp çok merkezi bir noktadan hoş Berlin fotoğrafları çekebilme bahtınızın bulunduğunu da belirteyim.

Museumsinsel (Müze Adası)

Berlin’i zigzaglar çizerek bölen Spree Nehri’nin bir çıkıntısında, Berlin’in meşhur müze adası bulunuyor. İsminden da anlaşılacağı üzere çok sayıda değerli müzenin bulunduğu, fizikî olarak bir ada olsa da kentin çok içinde kalmış özel bir bölge burası. Size teklifim, buraya gelmeden evvel bir araştırma yapıp hangi müzelere gitmek istediğinizi belirlemeniz. Gerçekten hem seçenek çok, hem de müzeler büyük, üstelik biletler genelde kombine olarak satıldığından vaktinizi âlâ ayarlayın. Ben bu bölgedeki iki müzeye gitme imkanı buldum.

Pergamon Müzesi

Özellikle isminden ötürü Türkiye’den gelenlerin atlamayacağını düşündüğüm Pergamon Müzesi, mutlaka görkemli bir koleksiyona mesken sahipliği yapıyor. Yalnızca Bergama ya da Batı Anadolu değil, Doğu Anadolu’daki Urartu uygarlığı ile günümüzde Irak, Suriye ve İran üzere ülkelerin kesimi olan medeniyetlere ilişkin binlerce yıllık çok pahalı kalıntılar sergileniyor. Bu müzeyi eski Osmanlı topraklarından çıkarılanlar doldurmuş desek yeridir.

Müzenin en bilinen yapıtlarından, benim dikkatimi ziyadesiyle çekenlere gelirsek, doğal ki Babil kentinin girişine giden merasim yolu ve binlerce kesim seramiğin birleştirilmesi ve rekonstrüksiyonu sonucunda ortaya çıkan harikulade İştar Kapısı, çabucak karşıt tarafında bulunan Milet pazar yeri kapısı ve Orfeus Mozaiği ile, Emeviler’den kalma Mshatta Sarayı giriş kısmıydı diyebilirim.

Sadece antik çağlardan değil, daha yakın geçmişten, İran ve Osmanlı topraklarından, Endülüs Emevilerinden kalan yapıtlarıyla Pergamon Müzesi, çok geniş bir Ortadoğu ve İslam coğrafyası yapıtları koleksiyonuna sahip, görülmesini katiyen tavsiye ederim.

Neues Museum

Pergamon Müzesi’nin en alt katından geçilerek de ulaşılabilen Neues Museum (Yeni Müze) ise antik Mısır ve Roma periyoduna ilişkin buluntulara mesken sahipliği yapmakla birlikte daha çok Mısır yapıtlarıyla dikkat çekiyor. Birçok mumya ve lahitlerin yanında, hayli büyük bir papirüs koleksiyonu sergileniyor. Ayrıyeten konseptin dışında, şahsen Berlin’de bulunmuş, çeşitli devirlere ilişkin arkeolojik kalıntılar da burada bulunuyor.

Müzenin yıldızı ise hiç elbet Mısır Kraliçesi Nefertiti’nin 100 yıl kadar evvel gün yüzüne çıkarılmış büstü. Fotoğrafının çekilmesine görevlilerce müsaade verilmeyen, tek başına bir odada tutulan 3500 yıllık büst, hiç elbet Neues Museum’un en bedelli kesimi ve birçok yerde görebileceğiniz Nefertiti fotoğraflarının ilham kaynağı durumunda.

Potsdamer Platz ve Alexanderplatz

Berlin’de restoran, bar, kafe, alışveriş merkezi arıyorsanız elbette sayısız seçenek bulacaksınız. İki büyük meydan, ‘Berlin’in merkezleri’ olarak öne çıkıyor. Duvarın yapılmasının akabinde iki Berlin ortasındaki tarafsız bölgede bakımsız kalmış, lakin 1990’lardaki planlı yapılaşma sonucu devasa gökdelenlerle dolmuş çağdaş Potsdamerplatz bunlardan biri. Burayı biraz yapay ve mekanik bulduğumu belirteyim. Deutsche Bahn binası ve Sony Center üzere gökdelenler burada göğe yükseliyor. Buraya çok yakın Erna-Berger-Straße’de bulunan Doğu Alman müşahede kulesinin yanına bir uğramanızı öneririm.

Öte yandan bir vakitler Doğu Berlin’in en büyük toplumsal merkezi olan Alexanderplatz bu niteliğini hala koruyor. Burası daha canlı ve insancıl açıkçası, bilhassa meydandaki Dünya saat dilimlerini ve onlarca kentteki saatleri birebir anda gösteren hoş Doğu Alman anıtını atlamayın gezerken.

Memorial to the Murdered Jews of Europe

Yukarıda Alman Tarih Müzesi’nden bahsederken resmi Alman tarihini yazanların Nazi devrine uzaktan bir bakışla yaklaşırken o periyodun kurbanlarına, bilhassa Musevilere karşı özür diler bir tutum takındıklarını belirtmiştim. Bunu çok net görebildiğiniz bir diğer yer ise, Brandenburg Kapısı’na çok yakın bir yere konumlanmış Katledilen Museviler Anıtı. Geniş bir alana yayılmış anıt, farklı büyüklük ve yüksekliklerde yüzlerce (daha net olmak gerekirse 2700’den fazla) dikdörtgen sütundan oluşmakta. Sütunlar ortasındaki dar geçitlerin yarattığı klostrofobik ortam, sanırım o periyot Musevilerin yaşadıklarıyla empati kurulabilmesi emelini taşıyor.

Nispeten yeni bir yapı olan anıtın altında ise büyük bir müze var. Yalnızca Alman Musevilerinin değil, genel olarak bütün Avrupa Musevilerinin yaşadıklarını kronolojik olarak anlatan, ayrıyeten o günleri yaşamış birtakım ailelerinin kıssalarına yer veren ve soykırımdan sağ çıkanlarla yapılan röportajları sunulduğu, çağdaş bir yapı. Ben kendi adıma toplama kamplarındaki bireylerin geride bıraktığı, bulabildikleri kağıt parçacıklarına yazılmış notların yerdeki ekranlara yansıtıldığı kısmı çok dokunaklı buldum.

Müzeye giriş fiyatsız, lakin içeride kalabalığın oluşmasını engellemek için gelenler 6-7 kişilik kümeler halinde, makul aralıklarla içeri girişe müsaade veriliyor. Girişte de havaalanlarını aratmayacak bir güvenlik denetiminden geçildiğini belirteyim.

Tempelhof

Berlin’de görmeyi en çok istediğim yerlerden bir başkası de Tempelhof Havaalanıydı.

20. yüzyılın başlarından itibaren sayısız uçuşların yapıldığı Tempelhof, Berlin’in en eski havaalanı olarak 1975’e kadar da Batı Berlin destinasyonlu tarifeli uçuşlara mesken sahipliği yapmış, sonrasında bu unvanı Tegel’e kaptırmış. Hem artık kısa gelmeye başlayan pisti, hem de insanların ağır halde yaşadığı mahallelerin ortasında kalması burayı gözden düşürmüş. Aralıklarla özel jetlere ve küçük uçaklara iniş talihi vermeye uzun yıllar devam etse de 2008’de kesin olarak uçuşlara kapatılmış ve 2010’dan itibaren halka açık bir park olarak kullanılmaya başlanmış. Hala de çeşitli şenlik ve açık hava aktiflikleri için kullanılmakta. Bilhassa hoş havalarda Tempelhof, uçsuz bucaksız yeşil alanı ve doğal ki pistiyle bisiklete binmek, yürümek, köpek gezdirmek ya da çimlere serilip güneşlenmek, arkadaşlarıyla keyifli vakit geçirmek isteyen Berlinliler için eksiksiz bir durak haline gelmiş.

Dünyanın birinci çağdaş terminal binalarından birine mesken sahipliği yapan Tempelhof’un terminal binası, çeşitlerle gezilebiliyor. Bu çeşide katılamasanız bile 100 yıldan uzun tarihi boyunca onlarca unutulmaz olaya (örneğin 1948’de ‘Berlin Airlift’ olarak bilinen sivil kurtarma operasyonuna) şahit olmuş Tempelhof’a bir gidin derim. Batı tarafındaki kapısından girmek için S yahut U-Bahn’ın Tempelhof durağında, biraz daha dorukta kalan Doğu kapısından girmek için ise Hermanntraße durağına gitmeyi düşünebilirsiniz.

Berlin’in eski havaalanları

Hazır Tempelhof’tan bahsetmişken, Berlin’e uzun yıllar hizmet etmiş, lakin Brandenburg Havaalanı’nın açılışıyla ticari faaliyetlerini sonlandırmış Schönefeld ve Tegel’den kelam etmek isterim. Daha bu havaalanları açıkken Berlin’e ulaşım kısmında yazdıklarıma birtakım küçük eklemeler yaptım.

Schönefeld, bir vakitler Doğu Almanya’nın ana havayolu şirketi Inteflug’un merkezi pozisyonundaydı. İki Almanya birleştikten sonra da hizmet vermeye devam etti, çoğunlukla German Wings ve Ryanair üzere şirketler tarafından kullanılan, nispeten küçük ve daha mütevazi terminal binaları olan havaalanı, bugünkü Brandenburg Havaalanı toprağına bitişik bir pozisyondaydı. Esasen Schönefeld’in ana pisti, terminal binaları ve hatta merkezle ulaşımını sağlayan tren istasyonu, yeni havaalanı bünyesine dahil edilmiş durumda. Yukarıda bahsettiğim S9 treni, bir vakitler Schönefeld’e ulaşmak için kullanılıyordu birebir biçimde.

Tegel ise Tempelhof’un akabinde Batı Berlin’in ikinci havaalanıydı bir vakitler. 1975’ten sonra Batı’nın asıl havaalanı haline gelmişti. Schönefeld’e nazaran nispeten daha çağdaş, ülkelerin bayrak taşıyıcı şirketlerinin indiği Tegel’in altıgen biçiminde enteresan bir ana terminal binası vardı. Buraya trenle direkt gitmek mümkün değildi, kentin çeşitli yerlerinden kalkan otobüsler buraya ulaşımı sağlıyordu. Berlin Hauptbahnhof’tan TXL kodlu otobüs, Berlin’in öbür noktalarından ise 128, 109 numaralı otobüsler gidiyordu.

Tegel Havaalanı toprağının, önümüzdeki yıllarda devasa bir teknoparka çevrilerek Berlin Beuth Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nin kullanımına devredilmesi, buraya konuşlanacak şirketler tarafından teknolojik AR-GE çalışmaları için kullanılması planlanıyor.

Biraz daha Doğu Berlin

Bir vakitler Doğu Almanya’nın sonları içinde kalan bölgelere sıkça karşılacaksınız Berlin’de. Fakat benim anlatmak istediğim kısımlar biraz daha spesifik.

Bir vakitler sıradan Doğu Almanların yaşadığı, ortadan yıllar geçse de mimarisiyle düzgün makus Doğu Bloğu havasını yansıtan mahallelerden Friedrichshain’a gittim. Çok sevdiğim Florian Henckel von Donnersmarck sineması Oburlarının Hayatı’nın çekildiği yerler de buralarda bulunuyor. Sinemadaki olayların merkezi diyebileceğimiz, müellif Georg Dreyman’ın sevgilisi Christa-Maria ile yaşadığı, Yüzbaşı Gerd Wiesler’in ise her saniyesini takip ettiği bu hayatlardan etkilenerek değişmesine şahitlik eden, her yeri dinleme aygıtlarıyla dolu mesken doğal ki sinemadan en akılda kalıcı yerdi benim için. Ve oraya gittim merkezden yürüyerek.

Yürüyerek gitmenin şöyle bir hoşluğu oluyor, Sosyalist rejimlere atfedilen kent planlamacılığı ekolünün bariz örneklerini yürürken her tarafta görebiliyorsunuz. Yani çok geniş bulvarları, yekpare, uzun ve yüksek konutları ve turist kalabalığından uzak sessiz sakin ortamı görünce farklı bir yere geldiğinizi esasen sezebiliyorsunuz. Bu yüzden meskenin bulunduğu Wedekindstraße 21 numaraya gelene kadar esasen Doğu hissini alıyorsunuz, her ne kadar blokların birçok boyanıp daha yeni bir görünüme kavuşsa da..

Malum bina ise tıpkı sinemada gördüğüm üzere, boyanmamış ve dışı restore edilmemiş. Sinemada daha geniş gözüken en sokağı hayal ettiğimden daha dar buldum, konutlar ağaçlarla daha fazla kapanmış üzereydi. Olağan sinemada hava daima kapalıydı, benim gittiğim gün güneşli olmasından ötürü tıpkı atmosferi hissettiğimi söyleyemem. Tekrar de daha gerçekçi bir Doğu Almanya tecrübesi yaşamak isteyenlere önerebilirim.

Buraya kadar gelip Karl-Marx-Allee’ye uğramamak olmazdı. Esasen metroyla bu tarafa gelmek isterseniz uygun duraklar bu bulvar üzerinde. Doğu Almanya vaktinde, Stalinist şekilde inşa edilen (zaten birinci ismi Stalinallee’ymiş) bu çok geniş bulvarda Diğerlerinin Hayatı sinemasının sonunda, Wiesler’in Dreyman’ın kitabını aldığı ünlü Karl Marx Kitabevi (Karl Marx Buchhandlung) bulunuyor. Artık burası kitapçı değil, lakin Doğu Almanların günlük rutininde kıymetli bir yer tutmuş kitapçının tabelası hala ayakta. Bu bulvara turistik tipler düzenleniyor, bulvarın bir vakitler çok taşıyan noktaları gezdiriliyor. Kendiniz gezmek isterseniz de U-Bahn’ın Weberwiese durağına gelip oradan başlayabilirsiniz.

Kaiser Wilhelm Kilisesi (Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Kirche)

2. Dünya Savaşı bittiğinde Berlin tam bir harabe halindeydi. Yıllar içinde kent savaşın yıkıntılarının üzerinde yine yükselmeyi başarsa da özellikle bir yer bilhassa yine inşa edilmedi. 19. yüzyılın sonlarında imparatorun isteğiyle dikilen Kaiser Wilhelm Kilisesi, 1943’te bombardımanlarda aldığı darbelerin izlerini olduğu üzere taşıyor. Çan kulesi delik deşik olmuş kilisenin yanındaki yeni kilise, bilhassa eski kilisenin önüne çıkmıyor. Buranın da bir önünden geçin, Zoologischer Garten ve Europa Center’ın yakınında.

Tiergarten

Berlin’in en hoş parkı Tiergarten bence. Küçük göletleri, farklı “sessizlik bahçesi” ve heykelleriyle aklımda yer eden, Siegessäule’yi çevreleyen Tiergarten’a vakit ayırıp içinde bir müddet kaybolun. Ana lisanı Almanya olan üç büyük bestekara, Beethoven, Mozart ve Haydn’a ithaf edilen üçlü heykeli (Komponistendenkmal) görmeden geçmeyin.

Führerbunker

Berlin’in merkezinde bulunsa da en saklı tutulmak istenen, tahminen yer yarılsa da içine girse diye umulan yeri burası olabilir. Hitler’in 1945’te ömrünün son günlerini geçirip hayatını sonlandırdığı, Göbbels ve başka yüksek rütbeli subaylarla yaklaşan müttefiklere karşı son direnişi yönettiği özel sığınağı, -yine Ganz’ın yıldızlaştığı- Çöküş (Der Untergang) sinemasının akabinde sanırım birçok kişinin merak ettiği bir yer haline gelmişti.

Savaştan sonra iki Berlin ortasındaki bölgede sıkışan sığınak, patlatılsa da büsbütün yıkılmadı ve Berlin Duvarıyla birlikte, gözardı edilmekle birlikte varlığını da sürdürmeyi başardı. Birleşik Almanya’nın kurulmasının akabinde ise devlet haklı bir refleksle burayı standart yerleşim ünitelerinin ortasına sıkışmış vaziyette ve hiçbir görünür özelliği olmayacak bir halde konumlandırdı ve geride hiçbir işaret bırakılmadı. Elbette Hitler’in öldüğü yerin bir Neo Nazi anıtına dönüşmesini istemiyorlardı (Nürnberg Mahkemelerinde yargılanıp mahkum edilen eski Nazi subayı ve yöneticilerinin hapsedildiği Spandau Hapishanesinin, son mahkumu Rudolf Hess’in 1986’daki vefatının çabucak akabinde yıkılması ve geride hiçbir iz bırakılmamasıyla birebir nedenden). 2006 yılında Führerbunker’e turistler bir için bir bilgi levhası konmuş, o kadar.

Potsdam Meydanına çok yakın, Gertrud-Kolmar Sokağı’nda bulunan bu levhayı gördüğünüzde şaşırmayın, hakikaten bir otopark ve art taraftaki konut blokları dışında burada hiçbirşey yok. Yeniden de “bunker”in tarihini merak edenler için uğranabilecek bir yer olduğunu söylemek lazım.

Sovyet Askerleri Anıtı

2. Dünya Savaşı’nda Kızıl Ordu tarafından kurtarılan kentlerde olduğu üzere, son Nazi direnişini yıkıp Berlin’e girerken hayatını kaybeden askerlerin anısını yaşatan anıtlar yapılmış. Alışılmış bu eski Doğu Bloğu ülkelerinin büyük çoğunluğu, Komünist mirasına lanet ettiklerinden bu anıtlar ya kaldırılmış ya da yazgısına terkedilmiş. Doğal hala âlâ bakılıp korunanlar da mevcut. Bratislava’daki Slavín üzere, Berlin’deki büyük Sovyet Savaş Anıtı da, Brandenburg Kapısı’na epey yakın bir noktada bütün haşmetiyle dikilmeyi sürdürüyor. Berlin’in farklı noktalarında çok sayıda Sovyet anıtı ve mezarlığı var, ben Tiergarten’dakini görmenizi öneririm. Buraya çok yakın bir yerde bulunan Roman-Sinti anma bahçesini de görmeden geçmeyin.

Kreuzberg ve Neukölln

Almanya’daki Türkler denince Kreuzberg birinci akla gelen bölge diyebiliriz. Bir vakitler Batı Berlin’in hudut uzunluğunda bulunan bir mahalle olarak Türkiye’den gelen konuk emekçilerin (Gastarbeiter) kümelendiği Kreuzberg Mahallesi, duvarın yıkılmasının akabinde 36 Boys isimli lokal çetenin varlığını hissettirdiği, çeşitli müziklerde ismi geçecek kadar ünlü bir bölge. Dolaşması tehlikeli diyemem, aslında o kadar çok Türkçe dükkan tabelasıyla ve kebapçılarla karşılaşıyorsunuz ki yabancı bir ülkede bulunduğunuzu bile düşünmezsiniz burada.

Neukölln ise Tempelhof’a yakın bir diğer göçmen yüklü mahalle. Burada Türkiye kadar öbür Müslüman ülkelerden gelmiş göçmen de çok, bu yüzden farklı cemaatlerin camileriyle sıkça karşılaşacaksınız.

Yeni Sinagog (Neue Synagoge)

Bir vakitler hatırı sayılır bir Yahudi nüfusunun yaşadığı Berlin’de 2. Dünya Savaşını atlatabilmiş birkaç tane sinagog var. Bunlardan biri, Oranienburg Caddesinde bulunan, Yeni Sinagog (Neue Synagoge) olarak bilinen, 19. yüzyılda inşa edilmiş sinagog. Sinagogun yanında bir müzenin de bulunduğu yapıyı dışarıdan da olsa görün, hakikaten bayağı Oryantal esintili bir mimariye sahip.

Berlin, hiçbir turistik aktivite içine girilmese bile dünyanın en gezilesi kentlerinden biri bana nazaran, zira dünyanın en çok göç almış, en kozmopolit kentlerinin başında geliyor. Bu türlü olunca sokaklarda kolay bir yürüyüş bile sizi dünyanın farklı kültürleriyle yüz yüze getirmeye yetiyor. Türkiye’den gelenlerin çok olduğunu, bu yüzden her köşe başında bir dönerciyle müsabaka ihtimalinin olduğunu biliyoruz, lakin Vietnam, Hint, Tayland, Yunan restoranlarıyla, İran kitapçılarıyla, 72 milletten insanın var olduğu, varlığını söz ettiği Berlin, gerçek bir dünya başşehri haline gelmiş vaziyette. Bir de bütün bu kültür salatasına Doğu Alman geçmişini de ekleyince eşine az rastlanır bir karışım ortaya çıkıyor.

Berlin’de o kadar çok Türk var ki, kesinlikle bu satırları okuyanların kesinlikle bir akrabası yahut bir arkadaşı burada yaşıyordur. Berlin o denli bir kent ki, hem tanıdıklarla, hem de yalnız başınıza gezmekten farklı tatlar alabilir, keyifli vakit geçirebilirsiniz.