İran’ın Azeri Şehri Tebriz’de Gezilecek Yerler

Son güncelleme tarihi: 15 Eylül 2019

Tebriz, İran’ın kuzeybatısındaki Doğu Azerbaycan eyaletinin en büyük kenti. İran Azerbaycanı’nın başşehri de diyebiliriz. Elbet bunda bir vakitler Safeviler’in başşehirliğini yapmış olması, çok sayıda tarihi yapıta, değerli kimi olaylara mesken sahipliği yapmış olması da hisse sahibi. 16-18. yüzyıl ortasında birtakım periyotlarda Osmanlı denetiminde kalmış. Birçok zelzeleyle kent yıkılsa da günümüze kötü sayılmayacak bir kent kalmış.

Tebriz bir Azeri kenti olduğundan kültürel manada başka büyük İran kentlerinden biraz farklı. Hem Tahran’da, hem de Isfahan’da vakit zaman Azeri Türkçesi konuşan beşerlerle karşılaşmak mümkün fakat Tebriz’de dolaşırken her taraftan ‘Azerbaycan Televiziyası’ndan aşina sesler, konuşmalar duyabiliyorsunuz. Elbette Türkiye Türkçesi’yle birebir tıpkı değil, lakin hem konuşulanları az çok anlamak, hem de Türkçe konuşup kaygınızı anlatabilirsiniz.

Ama Tebrizliler Tahran’daki merkezi hükümetin Farsi olmayanlara (Türkler, Kürtler, Araplar vs.) makul ölçülerde kısıtlar uyguladığını belirtiyorlar. Az ve yavaş gelen yatırımlar, çok istedikleri halde gelmeyen ana lisanda eğitim hakkı üzere bahislerde sıkıntılılar (Bu da Türkiye’ye benzettiğim bir öbür husus oldu İran’daki). Benim en net gözlemlediğim husus ise bütün dükkan tabelalarının Fars harfleriyle yazılmış olmasıydı. Yazılanlar Farsça mı Azerice mi bilmiyorum -belki Azeri Türkçesini Fars alfabesiyle yazıyorlardır, emin değilim- lakin bu bana garip bir durum olarak gözüktü. Tabelalarda hiçbir Azerbaycan’da kullanılan alfabeden bir iz görmemeyi yadırgadım diyebilirim.

Bir de şunu belirteyim, Tebriz bir Azeri kenti olmasının yanında beşerler Türkiye’den gelenlere çok yakın davranıyor ve Türkiye’yi de yakından takip ediyorlar. Meskenlerde çoğunlukla Türk televizyonları açık, diziler ve hatta haberler bile izleniyor. Bu nedenle birçok insan, bilhassa gençler bizim konuştuğumuz Türkçe’yi biliyor, anlıyor ve konuşabiliyor. Yani irtibat konusunda büyük bir badire yaşamayacağınız garanti.

Tebriz’e Nasıl Gidilir?
Tebriz, İran’ın Türkiye sonuna en yakın büyük kenti diyebiliriz, 600 küsur binlik Türk Konsolosluğu’nun da bulunduğu Urmiye’yi saymazsak. Bu nedenle buraya Türkiye’den gelmek çok güç sayılmaz. Türkiye’den kalkıp İran’a giden otobüsler esasen Tebriz’e kesinlikle uğruyor, Ankara’dan 24 saat üzere bir vakitte ulaşabiliyorsunuz. Otobüsler Gürbulak Hudut Kapısı’ndan Bazargan’a (Bezirgan), oradan Maku ve Tebriz’e hakikat devam ediyor. Ben bu yolla gelmediğim için tam bilmiyorum lakin Bazargan’a gelip buradan taksilerle de Tebriz’e gidilebiliyormuş. Öte yandan birkaç yıldır yapılmayan tren seferleri kısa bir mühlet evvel başladı, şimdilik haftada 1 gün (pazartesi) Van’dan Tebriz’e tren gidiyor. Ayrıyeten Tebriz Havaalanı’na THY yıl boyunca İstanbul’dan tertipli, birçok öteki havayolu da Türkiye’nin değişik vilayetlerinden dönemsel seferler yapıyor.

İran’ın diğer bir kentinden Tebriz’e gelmek de pek mümkün, Tebriz’in ülkenin kuzeybatısında yer almasından dolayı en kolay otobüs bulunan büyük kent ise Tahran. 8 saat üzere bir müddette biten seyahat için 35-45 bin tümen ortasında fiyatlara bilet bulunuyor.

Hazır ulaşımdan bahsetmişken, kent içi ulaşıma da değineyim. Gördüğüm kadarıyla öteki İran kentleri üzere otobüs ve taksinin sık kullanıldığı bir yer burası. Otobüslere ve metroya binmek için tıpkı Tahran ve Isfahan’daki üzere bir ‘Tebriz Kart’ı almak gerekiyor. Ancak 1-2 defa gereksiniminiz olacaksa kart almayıp otobüs duraklarındaki insanlardan rica ederek onların kartıyla da binebilirsiniz natürel. Türkiye Türkçesi’ni anlayan birileri çıkar, çıkmasa da bir biçimde anlaşılır derdiniz. Kart, otobüstekine değil, durakta bulunan bir alıcıya okutuluyor. Tek biniş 500 tümen.

Tebriz’de yeni açılmış bir metro da bulunuyor fakat şimdi tam kapasiteyle çalışmıyor, hala birçok metro durağı da inşaat halinde. Bu yüzden metrolar akşam üstü 17:30 üzere çok komik bir saatte bitiyor. Bunu kesinlikle aklınızda tutun, benim üzere şaşakalmayın.

Şehirdeki tarihi binalar genelde Safevi ve Kacar devrinden kalma. Lakin bunun bir istisnası var, Tebriz Belediye Binası. Saat Meydanı’nın bir köşesinde bulunan bina aslında çabucak fark ediliyor, zira vaktinde Alman mimarlar tarafından tasarlanmış. İran’da Avrupai saraylar ve müze olarak kullanılan yerler var, yok değil, ancak halihazırda devlet tarafından kullanılan bir bina görmek değişik oluyor. İçindeki müzeye girmeseniz bile binanın önünden bir geçin en azından.

Bazaar
Tebriz Bazaar’ı yalnızca ülkenin değil, ülkenin en büyüklerinden. Esasen Tahran ve Isfahan bazaarlarından gereğince bahsettim başka yazılarda, Tebriz’de de kesinlikle bir uğrayın deyip geçeceğim uzatmadan.

Şairler Mezarlığı (Maqbarat-o-shoara)
Tebriz dünyada şairlere farklı bir anıt mezar yapılmış ender kentler ortasında olmalı. Büyük bir anıtın alt katında birçok değerli şairin mezarı yer alıyor. Buranın ana konuğu Muhammed Hüseyin Şehriyar’dır desek yeridir. 1906-1988 yılları ortasında yaşamış Şehriyar’ın mezarı bu kompleksin ortasında, ve her tarafında fotoğrafları ve yapıtları sergileniyor. Etrafında Khaqani (Hakani) üzere öteki şairlerin mezarları konumlanmış vaziyette. Çok büyük bir yer değil, kısa müddette dolaşıp çıkabilirsiniz. Giriş 10,000 tümen.

Kacar Müzesi
Güzel bir bahçenin içindeki Kacar Müzesi, Tebriz’de görülebilecek kıymetli yerlerden biri. Ülke tarihinde çok büyük yeri olan, Safevi sonrası Pehlevi öncesi hanedanı periyodunda Tebriz’deki hayata dair anılar sergileniyor. Kacarlar, tıpkı Pehleviler üzere Batı ve yenilik yanlısı bir hanedanmış. Paralar, çağdaş müzik aletleri, periyodun değerli yöneticilerine ilişkin bilgiler, o meşhur ‘çirkin Kacar kadınları’nın birkaç tane fotoğrafı var, çok ‘fantastik’ olmayanlarından lakin. Ön bahçesi mükemmel, en başta söylediğim üzere. Giriş 15,000 tümen.

Arg
Tebriz’in simgelerinden biri, 14. yüzyılda İlhanlılar’ın yaptığı kocaman kemer, Alişah ‘arkı’. Birçok savaşı, bombalamayı, tarihi olayı atlatıp günümüze kadar gelebilmiş. Ancak ironiktir ki arg’ın birtakım kısımları, İslam ihtilalinden sonra yanına cami (onun da ismi İmam Humeyni Camii) yapılması için yıkılmış. Etrafında düzenleme çalışmaları devam ediyordu ben gittiğimde. Bir daha hiçbir vakit eski haline restore edilemeyeceği garantilenmiş böylelikle. Burayı da görmeden geçmeyin.

Azerbaycan Müzesi
Şehrin kadim vakitlerden kalan tarihine dair, çoğunlukla Safeviler öncesi olmakla birlikte birçok hatıra burada sergileniyor. Benim her vakit daha meraklı olduğum siyasi tarihten fazla birşey yok, lakin arkeoloji sevenleri tatmin edecektir. Birkaç antik mezar ve binlerce yıl öncesinden kalma eşyalar, eski bozuk paralar, sikkeler ve halılar sergileniyor. Dışarıdaki tarihi heykellerinin üzerine oturan çocukları görmek elbet değişik bir tecrübeydi.

Tebriz’in değerli müzelerinin başında geliyor burası elbet ve görün derim. Buraya Dünya Müze Günü olması nedeniyle fiyatsız girdim.

Buranın bitişiğindeki Khaqani (Hakani) parkında soluklanabilirsiniz çıkınca, ünlü şairin bir heykelinin de olduğu park, kentin bir öbür değerli ziyaret yeri olan Mescid-i Kebud’a (Gök Mescid) bitişik. Yani bu İmam Humeyni Caddesi’nin bu bölgesini es geçmeyin diyorum özetle.

Taş Halı Meydanı
Aslında ismi üzerinde, Tebriz’in büyük meydanlarından birinin taşları, kocaman bir halı oluşturacak halde döşenmiş. İmam Humeyni Caddesi’nin devamında yer alan meydanı görün, görün ve geçin.

“Traktör” Fenomeni
Tebriz denince akla gelenlerin başında bence ‘Traktör’ vardır. İran’ın kaydadeğer sanayi kentlerinden biri olan Tebriz’in traktör fabrikasından ismini alan Traktör Sazi futbol ekibi, yalnızca İran’ın değil, tüm dünyanın en fanatik taraftar kitlelerinden birine sahip. Çok Türk milliyetçisi olan kentin taraftar kitlesi de bu kimliklerini ziyadesiyle tribüne ve tezahüratlarına yansıtıyor. Ana lisanda eğitim isteyen sloganlar, “Güney Azerbaycan İran değildir” üzere pankartlar, “Tebriz, Bakü, Ankara” biçiminde başlayan tezahüratlarla, maç başına ortalama 45-50 bin seyircisiyle İran ‘Pro Gulf League’in en güçlü deplasmanlarından birini yaratmış durumdalar. Bunu anlamak için Traktör’ün birkaç tribün görüntüsünü seyretmek kâfi.

Bunları anlatmamın nedeni, yalnızca Tebriz’e değil, genel olarak İran’a gelirken en büyük amaçlarımdan birinin Traktör Sazi maçı izlemek olmasıydı. Doğal bunlar uçak biletlerini aylar evvel alırken aklımdan geçenlerdi. Gidişim yaklaşınca İran Ligi’nin fikstürüne baktım, ne yazık ki benim gidişimden 2-3 hafta önce lig bitiyordu. Yeniden de kente gelince Traktör’e dair birşeyler görmek istedim.

Traktör’ün maçlarını oynadığı Yadegar-e Emam Stadı 80,000 kapasiteli, kentin dışında, güneyinde bulunan Tebriz Olimpik Köyü’nün içinde. Otogara da nispeten yakın olduğundan merkeze gitmeden evvel buraya bir uğramak istedim. Olimpik köy bünyesinde bulunduğu için komplekste üzeri açık bir veledrom bulunması olağan tahminen, lakin İran’da bir veledrom görmek beni biraz şaşırttı açıkçası. Veledromu geçtikten sonra son derece çukurda kalmış bir alanda stadyum karşınıza çıkıyor. Zati stadın ismi taraftar ortasında Kurt Deresi ya da Kurtlar Deresi olarak tabir ediliyor, ‘İmamın Yadigarı’ ismi ihtilal sonrasına ilişkin. Sabahın 8’inde, maç vs. yokken gelen çantalı tuhaf bir adamı vazifeliler doğal olarak kuşkuyla karşıladı, lakin yalnızca sahayı görüp gideceğimi anlatınca evvel stada, sonra da saha içine kadar inebildim. Vazifeliler çimlere bakım yaparken ben de sahanın etrafında bir cins attım. Maç olmadan biraz yavan bir tecrübe olsa da spor alanı görme meraklılarına tavsiye ederim, bilhassa kente otobüsle sabahın köründe geldiyseniz müzeler açılana kadar vakit geçirmek için bir seçenek olabilir.

Traktör’le ilgili dipnot: Hazır Tebriz’e gelmişken bir de Traktör forması almak istedim hatıra olarak. Kulübün resmi dükkanında yeni biten dönemin yepyeni forması 200 binden 100 bin tümene düşmüş, ancak ben kent merkezindeki spor eserleri satan bir pasajda (Ankara’daki Ülkealan’a benziyor) 20 bine çakma forma bulup onu aldım. Çok orjinal heveslisi değilsiniz bu tekniği tavsiye ederim. Tebriz’de bizim Türkçe’yi herkes anlıyor demiştim, siz yeniden de ‘Trahtür köyneği’ derseniz sizi daha uygun anlayabilirler.

Meşrutiyet Konutu (Khaneh Mashrooteh)
İran’ın tarihî olay kronolojisinde Türkiye üzere bir meşrutiyet periyodu yaşanmış ve değerli bir gelişme olarak hala anılıyor. Tebriz de Kacar şahına ayaklanıp meşrutiyet rejiminin hâkim olduğu kısa periyodun kıymetli merkezlerinden biriymiş. Bu olayların, o periyotta yaşananların ve değerli şahsiyetlerin tanıtıldığı Meşrutiyet Konutu ya da Constitution House’u ziyaret edebilirsiniz. Her ne kadar uzun uzun anlatılan şahıslar çok fazla şey söz etmese de olaylarla ve periyodun kaideleriyle ilgili biraz bilgi sahibi olmak isterseniz bu 2 katlı meskeni ziyaret edin. İran’ın Osmanlı’nın 2. Meşrutiyet periyoduyla tıpkı vakitlere tesadüf eden meşrutiyet tecrübesiyle ilgili detaylı bilgiler edinebilirsiniz. Giriş 15,000 tümen.

Buraya geldiğinizde daha evvel duymadıysanız Howard Baskerville ile de tanışacaksınız. Baskerville, vaktinde faal olarak eğitim öğretim yapan Tebriz Amerikan Okulu’nda bir öğretmenmiş, meşrutiyet ihtilali sırasında en ön saflarda ihtilali savunmuş ve 1909’da şimdi 24 yaşındayken öldürülmüş. Mezarı Tebriz’de bulunuyor, kendisi günümüzde İran rejimi tarafından kahraman düzeyinde görülen çok az sayıda Amerikalı’dan biri. Mezarı Isfahan’da bulunan sanat tarihçisi Arthur Pope üzere. Aklınızda bulunsun, müzede büstü ve kendisine ilişkin eşyalar da bulunuyor.

Ölçü Aletleri Müzesi
Şehrin küçük müzelerinden bir tanesi ‘Measure Museum’. Burası isminden da anlaşılacağı üzere eski ölçü üniteleri ve aletlerine adanmış bir müze. Standart formda iç avlusu şahane bir bahçeye mesken sahipliği yapan, İran’da çok görülen çeşitte bir müze. Açıkçası çok dikkat cazip bir detay bulamadım ben burada. Olağan Türkiye’de büyümüş ve birçok ortak ölçü ünitesini ve aletlerini kullanmış olduğumuzdan bu türlü hissettirmesi olağan bence. Biz dünya müze gününde gittiğimiz için giriş fiyatı ödemedik, lakin siz gittiğinizde 10,000 tümenden fazla bir para ödeyeceğinizi sanmam.

İl Gölü (Şah Gölü)
Şehir halkının vakit geçirmek, toplumsallaşmak, yaz aylarında serinlemek için birincil tercih noktası Vilayet Gölü ve etrafı. Bu büyük gölün ismi evvelden Şah Gölü’ymüş, ancak ihtilalden sonra isminde ‘şah’ geçen her şeyin ismi değiştirildiğinden Vilayet Gölü olmuş. Halbuki buradaki ‘şah’, ülkenin yöneticisine değil, gölün büyüklüğüne yönelik bir sözmüş. Lakin Humeyni ve grubu bunu göz önünde bulundurmamışlar anlaşılan. Halk hala çoğunlukla Şah Gölü diyor, tıpkı stada Kurtlar Deresi demeye devam ettikleri üzere.

Burada gölün yanında birçok seyyar satıcı, küçük dükkanlar ve son derece hareketli, canlı bir halk kitlesi bulunuyor. Genci yaşlısı, bilhassa sıcak günlerin akşamlarında buraya hamle ediyor üzere. Şayet uygun ulaşım imkanlarınız olursa Vilayet Gölü’nü de göreceğiniz yerler ortasına ekleyebilirsiniz.

Bonus: Kandovan
Tebriz’in merkezinde gezecek yerlerinizi bitirdikten sonra yakın etrafta diğer bir yer görmeye niyetlenirseniz birinci tercihiniz Kandovan olsun (halk Kenduvan formunda söylem ediyor).

Kandovan, Tebriz’in 30 kilometre kadar güneyinde bir köy. Küçük bir yer olmasına karşın buradaki peri bacaları, otomobille 30-40 dakika aradaki yeri görülesi kılıyor. Türkiye’deki Kapadokya’ya mutlaka benziyor lakin çok daha küçük ölçeklisi ve balon vs. üzere atraksiyonları yok. Kurumaya yüz tutmuş bir ırmağın kenarındaki köyde peri bacalarının içine kurulmuş meskenler ve dükkanlar var, dükkânlarda bal gibisi yöresel eserler satılıyor. Küçük bir yer olduğundan gezmesi fazla uzun sürmüyor. Fakat toplu taşımayla gitme imkanı yok, taksiyle yahut özel otomobille gitmek gerekiyor. Tebriz’de diğer görecek bir yeriniz kalmadıysa Kandovan’a gelmeyi kesinlikle düşünün. Hatta yalnızca burayı görmek için Tebriz’e gelmeyi düşünenlere de itirazım olmaz herhalde.

Tebriz aslında biraz daha merkezi bir pozisyonda bulunsa çok daha kıymetli bir turistik ziyaret merkezi haline gelebilirmiş. Fakat İran seyahatine Tahran’dan başlayan ve öncelikle Isfahan, Şiraz taraflarına gitmek isteyenler için çok zıt bir pozisyonda kalıyor maalesef. Fakat İran’a gelip yalnızca Farsi kentler görmek yerine farklı kültürlerin hâkim olduğu yerleri de görmek istiyorsanız Tebriz’e gelip 1 yahut 2 gün geçirebilirsiniz, ben 2 günün kâfi olacağını düşünüyorum kendi adıma.

İletişim

Bu yazıyla ilgili sorularınızı, yazıya yorum yaparak bana iletebilirsiniz. Fakat sizden ricam, evvelki yorumları da okumanız, tahminen de birebir soru evvelce sorulmuştur.